سرعت انتشار یافته‌های علمی در حوزه پزشکی به مرحله انفجار اطلاعات رسیده و پایگاه‌های داده هر ۷۳ روز دو برابر می‌شوند؛ در چنین شرایطی، ذخیره‌سازی کامل دانش بشری ناممکن و قطع ارتباط با شبکه جهانی پژوهش، حتی برای ساعاتی، عقب‌ماندگی جبران‌ناپذیر علمی به همراه دارد.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شیراز به نقل از وبدا و بنا بر اعلام معاونت آموزشی وزارت بهداشت، پزشکی معاصر به بزرگترین شبکه دانش بشری بدل شده که با تولید روزانه ۴ هزار مقاله فقط در PubMed و نیمه‌عمر ۴۵ روزه اطلاعات (نیمی از اطلاعات معتبر امروز در رشته ژنتیک پزشکی، ۴۵ روز دیگر یا رد می‌شوند یا با یافته‌های جدید جایگزین می‌گردند) در رشته‌هایی مانند ژنتیک، ذخیره‌سازی کامل آن را ناممکن ساخته است. پایگاه‌هایی چون GenBank با رشد ۱۸ ماهه (هر یک و نیم سال، دو برابر می‌شود) و UK Biobank با ۳۰ پتابایت داده، تنها با دسترسی برخط قابل بهره‌برداری هستند. در چنین زیست‌بومی، محدودیت اتصال به شبکه جهانی، پژوهشگران علوم پزشکی را از چرخه فوری تولید دانش و به‌روزرسانی پروتکل‌های بالینی حذف می‌کند.

رشد تصاعدی تولیدات علمی در پزشکی؛ روزانه ۴ هزار مقاله فقط در PubMed

بر اساس آمار پایگاه PubMed، در ۲۰۲۵ بیش از ۱.۵ میلیون مقاله جدید در حوزه علوم زیست‌پزشکی نمایه شده که نسبت به یک دهه پیش ۴۵ درصد افزایش نشان می‌دهد. این پایگاه در ژانویه ۲۰۲۶ از مرز ۳۸ میلیون رکورد عبور کرده و به طور میانگین روزانه ۴ هزار و ۲۰۰ مقاله جدید به آن افزوده می‌شود.

وب‌آو‌ساینس (Web of Science) نیز در ۲۰۲۵ حدود ۲.۱ میلیون مقاله در حوزه علوم پایه پزشکی، داروسازی و پرستاری را نمایه کرده که سهم کشورهای عضو گروه هفت (G7) از این تولیدات ۷۳.۴ درصد است. مرکز ملی اطلاعات بیوتکنولوژی آمریکا (NCBI) اعلام کرد پایگاه داده‌های ژنتیکی GenBank هر ۱۸ ماه دو برابر می‌شود و حجم آن تا فوریه ۲۰۲۶ به ۲.۵ پتابایت رسید. در چنین فضایی، هیچ کتابخانه فیزیکی یا سرور داخلی قادر به ذخیره و به‌روزرسانی لحظه‌ای این حجم عظیم داده نیست.

نیم‌عمر دانش پزشکی؛ هر ۴۵ روز نیمی از اطلاعات کهنه می‌شوند

تحقیقات مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) نشان می‌دهد نیمه‌عمر دانش در رشته‌هایی مانند ژنتیک پزشکی و ایمونولوژی به ۴۵ روز کاهش یافت. به بیان دیگر، نیمی از یافته‌های معتبر امروز، کمتر از دو ماه دیگر یا اصلاح می‌شوند یا با شواهد متناقض جایگزین می‌گردند.

در حوزه انکولوژی، بین ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، بیش از ۱۲۰ داروی ضدسرطان جدید تأییدیه سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) را دریافت کرده‌اند و پروتکل‌های درمانی برخی بدخیمی‌ها مانند ملانوم متاستاتیک و سرطان ریه سلول غیرکوچک، سالانه سه تا چهار بار بازبینی می‌شوند.

به‌روزرسانی گایدلاین‌های بالینی کالج آمریکایی قلب‌شناسی (ACC) در فاصله ۲۰۲۳-۲۰۲۵ نشان می‌دهد ۳۴ درصد از توصیه‌های قبلی یا رد شده‌اند یا شدت تغییر یافته‌اند. بدیهی است دانشجویی که به این خروجی‌های پژوهشی دسترسی آنی ندارد، با دانش حداقل دو سال قبل طبابت خواهد کرد.

همکاری علمی بین‌المللی؛ شریان حیاتی پژوهش‌های پزشکی

تحلیل شبکه همکاری‌های علمی در پایگاه Scopus نشان می‌دهد ۴۲ درصد از مقالات حوزه پزشکی در ۲۰۲۵ به صورت بین‌المللی و با مشارکت پژوهشگران حداقل دو کشور متفاوت منتشر شده است. در حوزه‌هایی مانند کووید-۱۹، این شاخص به ۶۸ درصد رسید و پروژه‌هایی مانند همکاری بین‌المللی نقشه‌برداری از ژنوم انسان (HGP) یا کنسرسیوم اپی‌ژنوم انسانی (IHEC) با مشارکت ده‌ها دانشگاه از آمریکا، بریتانیا، آلمان، ژاپن و کانادا به سرانجام رسیده‌اند.

پروژه «BRAIN Initiative» که نقشه‌برداری از ۸۶ میلیارد نورون را هدف گرفته، بودجه‌ای بالغ بر ۷.۵ میلیارد دلار از سوی دولت آمریکا و شرکت‌های خصوصی دریافت کرده و یافته‌های آن بلادرنگ (Real-Time) در دسترس عموم قرار می‌گیرد. جالب آنکه ۸۹ درصد از استنادهای مقالات پراستناد پزشکی ایران نیز به کارهای پژوهشگران اروپایی و آمریکایی است؛ بنابراین تولید علم در کشورهای در حال توسعه اساسا بر یافته‌های غربی استوار است.

بیگ‌دیتا و انقلاب بیوانفورماتیک؛ دسترسی برخط، شرط لازم پژوهش

پایگاه‌های داده‌ای نظیر UniProt برای پروتئین‌ها و PDB برای ساختارهای ماکرومولکولی، هر دو به‌روزرسانی‌های هفتگی دارند. حجم داده‌های بالینی ذخیره‌شده در پایگاه «UK Biobank» شامل نیم‌میلیون شرکت‌کننده بریتانیایی، به بیش از ۳۰ پتابایت رسیده و تحلیل آن تنها از طریق رایانش ابری ممکن است. پروژه «All of Us» مؤسسه NIH نیز در نظر دارد داده‌های ژنومی و سبک زندگی یک میلیون آمریکایی را طی پنج سال آینده تحلیل کند.

در این میان، پلتفرم‌های آموزش پزشکی مانند Osmosis ، SketchyMedical و Amboss که توسط دانشگاه‌های استنفورد و جان‌هاپکینز توسعه یافته‌اند، الگوریتم‌های یادگیری خود را بر اساس بازخورد میلیون‌ها کاربر در سراسر جهان به‌روز می‌کنند. اگر دانشجوی پزشکی از دسترسی پایدار به این منابع محروم باشد، در آزمون‌های بین‌المللی مانند USMLE یا PLAB عملا شانسی برای رقابت نخواهد داشت.

آسیب محدودیت دسترسی به اینترنت؛ شکاف دیجیتال به مثابه توقف علم

آمار اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) در ۲۰۲۵ نشان می‌دهد ۶۷ درصد از کاربران اینترنت در کشورهای با درآمد بالا از پلتفرم‌های آموزش مداوم پزشکی (CME) استفاده می‌کنند. تحقیقات دانشگاه هاروارد بر ۴۷ کشور در حال توسعه نشان داده هر هفته قطع اینترنت، بهره‌وری پژوهشگران زیست‌پزشکی را میانگین ۲۳ درصد کاهش می‌دهد. نمونه موردی پاندمی کووید-۱۹ نشان داد کشورهایی که زیرساخت اینترنت پرسرعت و بدون فیلتر داشتند، سه برابر سریع‌تر توالی‌یابی ژنومی ویروس را انجام دادند.

مطالعات کتاب‌سنجی ایران نیز نشان می‌دهد در بازه‌هایی که محدودیت‌های دسترسی اعمال شده، تأخیر انتشار مقاله در ژورنال‌های معتبر بین‌المللی به بیش از چهار ماه افزایش یافت. همچنین میزان مشارکت پژوهشگران ایرانی در پروژه‌های بزرگ چندملیتی در این دوره‌ها تا ۳۵ درصد افت داشت.

افزون بر این، ۷۲ درصد از دانشجویان دکترای پزشکی در نظرسنجی دانشگاه علوم پزشکی تهران اعلام کرده‌اند برای نگارش پایان‌نامه به مقالاتی نیاز دارند که دسترسی به متن کامل آنها تنها از طریق شبکه‌های دانشگاهی آمریکا و اروپا ممکن است و قطع ارتباط این امکان را سلب می‌کند.

سیاست‌گذاری شواهدمحور و ضرورت اتصال دائمی

آموزش پزشکی در قرن بیست و یک به شبکه‌ای از داده‌های توزیع‌شده، ابزارهای تحلیلی مبتنی بر هوش مصنوعی و همکاری‌های فراملی وابسته است. ذخیره‌سازی این حجم عظیم از دانش در مخازن داخلی، چه از نظر زیرساخت ذخیره‌سازی و چه از نظر نیروی انسانی لازم برای روزآمدسازی، غیرممکن است.

سیاست‌گذاری آموزشی در حوزه سلامت باید به این درک بنیادین برسد که پژوهشگر پزشکی بدون اتصال دائم به جریان جهانی اطلاعات، مانند جراحی است که بدون تصویربرداری پیشرفته عمل می‌کند. ادامه مسیر توسعه علمی در گام دوم انقلاب بدون رفع موانع دسترسی به دانش روز، نه تنها «عدالت آموزشی» را محقق نمی‌سازد، شکاف علمی دانشجویان داخل و همتایان منطقه‌ای آنان را به سرعت افزایش خواهد داد. تجربه زیسته جامعه علمی نشان داد علم، مرزناپذیر است و محدودیت در مرزهای مجازی، پیش از آنکه مانعی برای ورود اطلاعات باشد، راه برون‌رفت یافته‌های بومی را مسدود می‌کند.

پایان خبر