معاون آموزشی وزارت بهداشت با بیان اینکه زیرساخت‌های آموزشی پاسخگوی رشد ظرفیت دانشجوی پزشکی نیست، گفت: افزایش تعداد پزشکان به کاهش هزینه درمان منجر نمی‌شود.

به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شیراز به نقل از وبدا، دکتر طاهره چنگیز، معاون آموزشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی امروز در نشست هم‌اندیشی «افزایش ظرفیت پزشکی» با تاکید بر ضرورت اصلاح نگاه سیاست‌گذاران به موضوع دسترسی مردم به خدمات سلامت، گفت: یکی از اشکالات مبنایی در تحلیل این مسئله، برقراری رابطه‌ای ساده‌انگارانه میان اختلال در دسترسی به خدمات پزشکی و دندانپزشکی با تعداد دانش‌آموختگان است؛ در حالی‌که این دو مقوله لزوماً رابطه مستقیم و خطی با یکدیگر ندارند.

وی افزود: باید به‌صراحت پرسید که آیا مشکل دسترسی در شهرهای کوچک و مناطق روستایی ناشی از کمبود پزشک و دندانپزشک فارغ‌التحصیل در کشور است یا ریشه در ناتوانی نظام سلامت در جذب و نگهداشت این نیروها در مناطق مورد نیاز دارد. این دو موضوع از یکدیگر کاملا متفاوت‌اند و خلط آن‌ها منجر به تصمیمات نادرست سیاستی شده است.

حضور نیروهای طرحی، ماهیت اجباری دارد

معاون آموزشی وزارت بهداشت با اشاره به سیاست‌های سال‌های گذشته در پوشش مناطق کمتر برخوردار تصریح کرد: در طول سال‌ها، راهبرد اصلی ما استفاده از نیروهای طرحی و متعهد خدمت بوده است؛ نیروهایی که حضور آن‌ها در این مناطق ماهیت اجباری دارد و نه مبتنی بر انتخاب و انگیزه. این رویکرد، بدون آنکه همزمان برنامه‌ای برای ایجاد جذابیت‌های شغلی، معیشتی و حرفه‌ای تدوین شود، به‌تدریج کارآمدی خود را از دست داده است.

دکتر چنگیز ادامه داد: اتکای بیش از حد به نیروهای اجباری، پیامدهای متعددی به همراه داشته است؛ از نارضایتی و اعتراض نیروهای طرحی گرفته تا محدود شدن ورود آنان به رشته‌های تخصصی و خالی ماندن صندلی‌های تخصصی مورد نیاز کشور.

خالی ماندن ظرفیت در برخی رشته ها

به گفته دکتر چنگیز امروز شاهدیم که در برخی رشته‌های حیاتی مانند بیهوشی و طب اورژانس، ظرفیت‌های تخصصی به‌طور مداوم خالی می‌ماند؛ در حالی که همین رشته‌ها بیشترین نیاز را در مناطق محروم دارند.

وی با تشبیه این وضعیت به حوزه‌های راهبردی دیگر کشور گفت: همان‌طور که هیچ نظام عاقلانه‌ای امنیت مرزهای خود را صرفا با نیروهای وظیفه تامین نمی‌کند، در نظام سلامت نیز نمی‌توان ارائه پایدار خدمات را تنها بر دوش نیروهای طرحی گذاشت. اگر انتظار داریم پزشک در یک منطقه کمتر برخوردار بماند، باید مدل پرداخت، شرایط اقامت، تسهیلات شغلی و مسیر حرفه‌ای او با مناطق برخوردار متفاوت باشد.

معاون آموزشی وزارت بهداشت با اشاره به طولانی بودن فرآیند تربیت پزشک اظهار داشت: پزشک عمومی حداقل ۷ سال آموزش می‌بیند و پس از یک تا دو سال انجام طرح، از منطقه محروم خارج می‌شود در حالی که اگر جذابیت‌های لازم فراهم شود، همین پزشک می‌تواند دهه‌ها در آن منطقه خدمت کند.

نبود سیاست های موثر نگهداشت نیرو

دکتر چنگیز تاکید کرد: نبود سیاست‌های موثر نگهداشت باعث می‌شود این ظرفیت ارزشمند به‌راحتی از دست برود و به جمع پزشکان شاغل در شهرهای بزرگ افزوده شود یا حتی از چرخه ارائه خدمات ضروری سلامت خارج شود.

وی با انتقاد از رویکرد افزایش بی‌ضابطه ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی تاکید کرد: این تصور که با افزایش تعداد دانش‌آموختگان، دسترسی به خدمات سلامت بهبود می‌یابد یا خدمات ارزان‌تر می‌شود، مبتنی بر منطق بازار کالاهای مصرفی است در حالی که اقتصاد سلامت چنین سازوکاری ندارد و خدمات سلامت تابع قواعد بازار آزاد نیست.

رشد خدمات زیبایی در مقایسه با خدمات ضروری سلامت

وی افزود: حتی اگر فرض کنیم افزایش ظرفیت به کاهش کیفیت آموزش منجر نشود، باز هم این گزاره که افزایش عرضه پزشک موجب کاهش هزینه خدمات می‌شود، صحیح نیست. در عمل، پزشکان به سمت خدماتی سوق پیدا می‌کنند که بازده اقتصادی بیشتری دارد؛ همان‌گونه که امروز شاهد رشد تقاضا و عرضه خدمات زیبایی در مقایسه با خدمات ضروری سلامت هستیم.

معاون آموزشی وزارت بهداشت با ارائه آمار تصریح کرد: در حال حاضر حدود ۱۷۴ هزار پزشک در کشور فعال هستند و نسبت پزشک به جمعیت حدود ۲ پزشک به ازای هر هزار نفر است که نسبت نامطلوبی محسوب نمی‌شود. با احتساب بیش از ۷۵ هزار دانشجوی علوم پزشکی موجود، این نسبت در پایان برنامه توسعه به حدود ۲.۳ پزشک به ازای هر هزار نفر خواهد رسید. مشکل اصلی، کمبود مطلق پزشک نیست، بلکه توزیع نامتوازن و سیاست‌های نادرست توزیع نیروی انسانی است.

آموزش پزشکی ماهیتی عملی دارد

وی هشدار داد: افزایش بیش از حد ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی، به‌طور اجتناب‌ناپذیر به افت کیفیت آموزش منجر خواهد شد، چراکه آموزش علوم پزشکی و دندانپزشکی ماهیتی عمدتا عملی دارد و حدود ۷۰ درصد آن مبتنی بر کارآموزی، کارورزی و نظارت مستقیم استاد است.

دکتر چنگیز معتقد است: زیرساخت‌های آموزشی، تخت‌های بیمارستانی، یونیت‌های دندانپزشکی و توان نظارتی اعضای هیات علمی، امکان افزایش متناسب و سریع با رشد ورودی دانشجو را ندارد و در نتیجه، فرصت‌های یادگیری میان تعداد بیشتری از دانشجویان تقسیم شده و کیفیت خروجی نظام آموزش پزشکی آسیب می‌بیند.

معاون آموزشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با هشدار نسبت به پیامدهای آموزشی افزایش بی‌ضابطه ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی، گفت: آموزش بالینی قلب تپنده آموزش پزشکی است و با افزایش غیرمنطقی تعداد دانشجو، این بخش حیاتی دچار آسیب جدی می‌شود.

وی با اشاره به واقعیت‌های آموزش بالینی افزود: در یک بخش درمانی، ممکن است برای معاینه تنها یک یا دو بیمار فرصت وجود داشته باشد، اما زمانی که ۱۰ دانشجو به همان بخش اعزام می‌شوند، عملاً این احتمال وجود دارد که تعدادی از دانشجویان حتی فرصت معاینه یک بیمار را هم پیدا نکنند. این به آن معناست که دانشجو بدون دیدن بیمار، بدون لمس بزرگی کبد و بدون شنیدن سوفل قلبی، از بخش خارج می‌شود.

آسیب های افزایش ظرفیت به قدرت تشخیص در پزشکان آینده

معاون آموزشی وزارت بهداشت ادامه داد: وقتی دانشجو در دوران آموزش، نشانه‌های بالینی را ندیده و لمس نکرده است، چگونه می‌توان انتظار داشت پس از فارغ‌التحصیلی، بتواند بیماری را به‌درستی تشخیص دهد، تصمیم درمانی بگیرد یا بیمار را به‌موقع ارجاع دهد.

دکتر چنگیز با رد برخی استدلال‌ها درباره امکان جبران کمبود فضاهای آموزشی تصریح کرد: مسئله آموزش پزشکی، کمبود اتاق و کلاس نیست. بیش از ۷۰ درصد برنامه آموزشی پزشکی و دندانپزشکی مبتنی بر آموزش بالینی است و این آموزش در کلاس درس، مسجد یا هر فضای فیزیکی دیگر قابل تحقق نیست. آموزش بالینی تنها در محیط واقعی درمان و در کنار بیمار معنا پیدا می‌کند.

وی افزود: فرصت‌های آموزش بالینی را نمی‌توان با نسبت‌های غیرمنطقی استاد به دانشجو، مانند یک استاد برای ۴۰ دانشجو، تامین کرد. استاد در بهترین حالت می‌تواند بر تعداد محدودی از دانشجویان نظارت مؤثر داشته باشد و آموزش عملی، نیازمند مشاهده، تمرین و بازخورد مستقیم است.

معاون آموزشی وزارت بهداشت با ذکر مثالی از آموزش‌های پایه پزشکی گفت: حتی در ساده‌ترین معاینات، مانند معاینه گوش، حلق و بینی، دانشجو باید به‌صورت عملی بیاموزد که چگونه حلق را ببیند، داخل بینی را معاینه کند و پرده گوش را بررسی کند. این‌ها از شایع‌ترین معاینات پزشکی است، اما با شرایط فعلی ممکن است دانشجویانی تربیت شوند که دوره پزشکی خود را به پایان برسانند، بدون آنکه حتی یک معاینه صحیح گوش را به‌درستی انجام داده باشند یا عفونت شایع گوش را تشخیص دهند.

دکتر چنگیز تاکید کرد: افزایش تعداد دانشجوی ورودی، بدون فراهم شدن زیرساخت‌های لازم، بی‌هزینه نیست. این افزایش نه‌تنها کیفیت آموزش ورودی‌های جدید را کاهش می‌دهد، بلکه حتی توان آموزش مناسب همان تعداد دانشجویی را که پیش‌تر نیز به‌درستی آموزش داده می‌شدند، تضعیف می‌کند و عملکرد کلی نظام آموزش پزشکی را دچار افت جدی می‌سازد.

دانشجویان هم انسان و جوانند و به امکانات رفاهی نیاز دارند

وی با اشاره به ابعاد مغفول‌مانده افزایش ظرفیت دانشجو گفت: دانشجویان پزشکی تنها برای آموزش وارد دانشگاه نمی‌شوند؛ آن‌ها شش تا هفت سال از زندگی خود را به دانشگاه می‌آورند. این دانشجویان انسان‌اند، جوان‌اند و نیاز به خوابگاه، امکانات رفاهی، برنامه‌ریزی آموزشی، حمایت‌های اجتماعی و شرایط زیستی مناسب دارند. این مسائل بخش مهمی از نظام آموزش پزشکی است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

معاون آموزشی وزارت بهداشت خاطرنشان کرد: نگاه تک‌بعدی به موضوع افزایش ظرفیت، بدون در نظر گرفتن همه ابعاد آموزشی، انسانی و زیرساختی، می‌تواند به سیاست‌هایی منجر شود که نه‌تنها به هدف اعلام‌شده دست نیابد، بلکه به سرمایه‌های انسانی، فرصت‌های آموزشی و کیفیت نظام سلامت کشور به‌طور جدی آسیب وارد کند.

ادعای افزایش ۱۲ برابری بودجه آموزش پزشکی با واقعیت‌های زیرساختی همخوانی ندارد

دکتر چنگیز با انتقاد از برخی تحلیل‌ها و تصمیم‌گیری‌ها درباره افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی، اظهار کرد: ورود نهادهایی مانند شورای عالی انقلاب فرهنگی و مجلس شورای اسلامی به جزئیات تعیین ظرفیت آموزشی، بدون اتکا به اطلاعات دقیق و واقع‌بینانه، می‌تواند منجر به برداشت‌ها و سیاست‌گذاری‌های نادرست شود.

وی با اشاره به طرح ادعای «افزایش ۱۲ برابری بودجه خوابگاه‌ها» گفت: این‌گونه اعداد در ظاهر صحیح‌اند، اما از نظر قدرت واقعی خرید و امکان ایجاد زیرساخت، گمراه‌کننده هستند. افزایش اسمی بودجه، لزوما به معنای امکان ساخت یا تامین خوابگاه، تجهیزات آموزشی و زیرساخت‌های مورد نیاز نیست.

معاون آموزشی وزارت بهداشت افزود: بخش عمده افزایش ردیف‌های آموزشی، صرف پرداخت حقوق کارکنان و اعضای هیات علمی شده و این افزایش متناسب با تورم بوده است، نه برای توسعه فضاهای آموزشی، تخت‌های آموزشی، تجهیزات بالینی یا یونیت‌های دندانپزشکی. در عمل، بودجه‌ای تحت عنوان سرانه واقعی آموزش برای دانشگاه‌های علوم پزشکی وجود ندارد.

نیاز به 37 همت اما 4 همت پرداخت شده

دکتر چنگیز با اشاره به برآوردهای انجام‌شده برای جبران کمبود زیرساخت‌ها تصریح کرد: نیاز واقعی نظام آموزش پزشکی برای تامین زیرساخت‌های لازم از جمله جذب هیات علمی، تجهیزات آموزشی، خوابگاه، تغذیه و امکانات رفاهی، حدود ۳۷ همت برآورد شده بود، اما آنچه در عمل پرداخت شده، حدود ۴ همت بوده است. فاصله‌ای معنادار که امکان پاسخگویی به نیازها را از دانشگاه‌ها سلب می‌کند.

وی با بیان اینکه حتی افزایش بودجه‌های دانشجویی مانند تغذیه نیز باید در نسبت با تورم شدید مواد غذایی سنجیده شود، گفت: دانشگاه‌ها مصرف‌کننده‌اند و تولیدکننده نیستند؛ افزایش اسمی سرانه، بدون توجه به قدرت خرید واقعی، به معنای بهبود شرایط نیست.

کمبود هیات علمی در برخی رشته های ضروری

معاون آموزشی وزارت بهداشت همچنین با اشاره به کمبود اعضای هیات علمی در برخی رشته‌های ضروری مانند داخلی، اطفال و دندانپزشکی خاطرنشان کرد: حتی در صورت تامین منابع مالی، جذب هیات علمی در برخی رشته‌ها با استقبال مواجه نمی‌شود و این مسئله نشان می‌دهد که حل مشکلات آموزش پزشکی، صرفاً با افزایش عددی بودجه یا ظرفیت دانشجو امکان‌پذیر نیست.

دکتر چنگیز تاکید کرد: آدرس دادن نادرست درباره تأمین منابع زیرساختی متناسب با افزایش ظرفیت دانشجو، واقعیت‌های موجود را پنهان می‌کند. افزایش ظرفیت پذیرش، بدون تامین واقعی منابع، قدرت خرید، زیرساخت و نیروی انسانی، نظام آموزش پزشکی را با چالش‌های جدی و بلندمدت مواجه خواهد کرد.

معاون آموزشی وزارت بهداشت در پایان با تاکید بر لزوم شفاف‌سازی روند تصمیم‌گیری‌ها گفت: انتشار علنی مشروح مذاکرات شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌تواند به رفع بسیاری از سوبرداشت‌ها کمک کند؛ اینکه چه کسی دقیقاً چه گفته، چه منظوری داشته و برداشت‌ها بر چه اساسی شکل گرفته است.

دکتر چنگیز افزود: اگر مذاکرات این شورا، همانند مذاکرات رسمی برخی جلسات، به‌صورت کامل ثبت و منتشر شود، بسیاری از ابهامات موجود در خصوص مواضع، استدلال‌ها و تصمیمات اتخاذشده برطرف خواهد شد. به نظر می‌رسد طرح چنین درخواستی می‌تواند گام موثری در جهت شفافیت و فهم دقیق‌تر افکار عمومی و نخبگان باشد.

مصوبه افزایش ظرفیت برای 4 سال بود

معاون آموزشی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با اشاره به مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی اظهار کرد: این مصوبه برای اجرای چهار ساله تصویب شده بود و وزارت بهداشت حتی بیش از میزان مصوب نیز، نه از سر تصمیم‌گیری آگاهانه بلکه به‌دلیل اختلالات فنی در فرآیند اعلام نتایج کنکور از سوی سازمان سنجش، ناچار به پذیرش تعداد بیشتری دانشجو شده است.

وی با اشاره به طرح موضوع توقف اجرای این مصوبه افزود: در حال حاضر، از طریق نامه وزیر بهداشت به رئیس‌جمهور، درخواست شده است که موضوع توقف یا بازنگری در اجرای مصوبه در شورای عالی انقلاب فرهنگی مطرح شود و این موضوع قاعدتاً باید در همان مرجع مورد بررسی قرار گیرد.

معاون آموزشی وزارت بهداشت ادامه داد: هم‌زمان، مجلس شورای اسلامی نیز به‌عنوان نهاد قانون‌گذاری کشور وارد این بحث شده و برخی نمایندگان با هدف جلوگیری از توقف مصوبه، به دنبال تبدیل این موضوع به قانون هستند. ارائه طرح در مجلس، حق نمایندگان است و دولت نمی‌تواند مانع آن شود، اما در فرآیند بررسی، تصویب و حتی پس از آن، وزارت بهداشت از همه ظرفیت‌های قانونی موجود، از جمله شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام، برای تبیین واقعیت‌ها و ارائه استدلال‌های کارشناسی استفاده خواهد کرد.

دکتر چنگیز با ابراز نگرانی نسبت به پیامدهای اجتماعی این روند تصریح کرد: نگرانی اصلی ما کشاندن این بحث‌ها به فضای عمومی جامعه، به‌ویژه برای جوانانی است که در آستانه کنکور یا انتخاب رشته قرار دارند. ایجاد انتظاراتی که ممکن است در آینده محقق نشود، می‌تواند به نارضایتی‌های گسترده منجر شود.نارضایتی‌هایی که مسئولیت آن متوجه تصمیم‌سازان و اظهارنظرکنندگان امروز خواهد بود.

تجارب طرح تحول نظام سلامت

وی با اشاره به تجربه طرح تحول نظام سلامت گفت: در آن دوره، با افزایش تعرفه‌ها و ایجاد مشوق‌های ماندگاری، انگیزه حضور پزشکان متخصص در مناطق محروم افزایش یافت و دسترسی مردم این مناطق به خدمات تخصصی بهبود پیدا کرد، اما به‌دنبال شکل‌گیری برخی فضاسازی‌ها با عنوان «دریافتی‌های نجومی پزشکان»، اصل موضوع که تامین عادلانه خدمات سلامت بود، تحت‌الشعاع قرار گرفت.

معاون آموزشی وزارت بهداشت افزود: در واقع، بخشی از این فضاسازی‌ها ناشی از تعارض منافع بود؛ چراکه با ماندگاری پزشکان در مناطق محروم، درآمد برخی مراکز خصوصی در شهرهای بزرگ کاهش یافت. زمانی که استدلال‌های منطقی شنیده نمی‌شود، باید احتمال وجود تعارض منافع پنهان را نیز در نظر گرفت.

نظام سلامت ایران از موفق ترین دستاوردهاست

دکتر چنگیز با تاکید بر دستاوردهای نظام سلامت کشور خاطرنشان کرد: نظام ادغام‌یافته آموزش، بهداشت و درمان یکی از موفق‌ترین دستاوردهای جمهوری اسلامی ایران بوده که هم خودکفایی واقعی در ارائه خدمات سلامت ایجاد کرده و هم موجب شده امروز ایران به مرجع درمانی در منطقه تبدیل شود؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از ایرانیان خارج از کشور برای دریافت خدمات پزشکی و دندانپزشکی به کشور باز می‌گردند.

وی هشدار داد: به‌شدت نگرانم که برخی تصمیمات شتاب‌زده یا ناآگاهانه، خواسته یا ناخواسته، این دستاورد بزرگ را مخدوش کند. این موضوع نه صرفا یک مسئله آموزشی یا درمانی، بلکه یک مسئله ملی و راهبردی است که نیازمند تامل جدی و تصمیم‌گیری مسئولانه است.

افتخار نیست به صادر کننده پزشک تبدیل شویم

معاون آموزشی وزارت بهداشت در پایان تصریح کرد: افتخار نیست که سالانه هزاران پزشک آموزش‌دیده با هزینه مردم، پس از ناامیدی از شرایط حرفه‌ای، کشور را ترک کنند و به صادرکننده پزشک تبدیل شویم. صیانت از سرمایه انسانی نظام سلامت، نیازمند صبر، تحمل و تصمیم‌گیری مبتنی بر واقعیت‌های میدانی است.