افکار مداوم و گاه آزاردهنده بخشی طبیعی از کارکرد ذهن انسان هستند؛ اما زمانی که این افکار به شکل وسواس، نشخوار ذهنی یا نگرانی‌های مفرط بروز پیدا می‌کنند، می‌توانند کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهند.

به گزارش روابط عمومی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز و به نقل از وبدا، دکتر «اسماعیل سلطانی» دکترای روانشناسی و عضو هیأت علمی گروه روانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با تشریح دلایل «بیش‌فکری » و راهکارهای مدیریت آن، بر ضرورت شناخت ماهیت افکار و تغییر شیوه مواجهه با آنها تأکید می‌کند.

ذهن؛ کارخانه تولید فکر

وی با بیان اینکه کار ذهن تولید فکر است، همان‌طور که کار قلب پمپاژ خون است، اظهار کرد: ذهن انسان به صورت خودکار و مداوم در حال تولید افکار است. این افکار به ما کمک می‌کنند مشکلات را حل کنیم، گذشته را مرور کنیم و برای آینده برنامه‌ریزی داشته باشیم.

وی افزود: فکر کردن در بسیاری از موارد کارکردی سازنده دارد، اما زمانی مفید است که به حل مسئله منجر شود. در مقابل، شکل های غیرطبیعی افکار تکراری مانند وسواس فکری، نشخوار ذهنی و نگرانی‌های مداوم، نه‌تنها کمکی به حل مشکل نمی‌کنند بلکه موجب افزایش آشفتگی می‌شوند.

چرا بیش از حد فکر می‌کنیم؟

به گفته این روانشناس، افکار خودکار معمولاً سریع، تکراری، گاه غیرواقع‌بینانه و همراه با سوگیری منفی هستند و همه انسان‌ها آنها را تجربه می‌کنند. با این حال، عوامل مختلفی می‌توانند شدت و فراوانی این افکار را افزایش دهند.

دکتر سلطانی توضیح داد: وقتی تلاش می‌کنیم افکارمان را سرکوب یا کنترل کنیم، در واقع آنها را تقویت می‌کنیم. تلاش برای فکر نکردن به یک موضوع معمولاً باعث افزایش توجه به همان موضوع می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: در بسیاری از اختلالات روانی، نوعی اشتغال ذهنی غالب وجود دارد؛ برای مثال در افسردگی تمرکز ذهنی بر شکست‌ها و فقدان‌هاست، در اختلالات تغذیه‌ای بر وزن و غذا و در فوبیاها بر موضوع ترس.

نحوه تفسیر رویدادها

این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز تأکید کرد: طبق مدل‌های شناختی، رویدادها به خودی خود تعیین‌کننده احساسات ما نیستند، بلکه تفسیر ما از آنها اهمیت دارد. تفسیرهای افراطی و غیرواقع‌بینانه می‌توانند به افزایش افکار منفی منجر شوند.

به گفته وی، در شرایط استرس‌زا با ترشح هورمون‌هایی مانند آدرنالین، علاوه بر تغییرات جسمانی، افکار منفی نیز افزایش می‌یابد. مشکلات مالی، بیماری‌های جسمی یا تعارض‌های بین‌فردی در صورت حل‌نشده باقی ماندن، به صورت نگرانی و نشخوار ذهنی تکرار می‌شوند.

دکتر سلطانی تصریح کرد: یافتن راه‌حل در دنیای واقعی یا حتی بازنگری ذهنی مسئله می‌تواند از شدت افکار تکراری بکاهد.

چگونه افکارمان را مدیریت کنیم؟

این روانشناس چند راهکار عملی برای مدیریت بیش‌فکری توصیه کرد و گفت: تقویت ذهن‌آگاهی به صورت تمرکز بر لحظه حال، مشاهده افکار بدون قضاوت و پذیرش آنها به کاهش درگیری ذهنی کمک می‌کند.

وی به دیگر راهکار عملی برای مدیریت فکر « آشنایی با ماهیت افکار» اشاره کرد و گفت: هر فکری واقعیت نیست؛ یادگیری تمایز میان فکر و واقعیت و واکنش نشان ندادن فوری به افکار، مهارتی است که نیاز به تمرین دارد.

دکتر سلطانی با اشاره به تعیین زمان مشخص برای فکر کردن، بیان کرد: اختصاص دادن زمانی محدود، مثلاً ۲۰ دقیقه در روز، برای پرداختن به نگرانی‌ها می‌تواند از پراکندگی ذهنی در طول روز بکاهد. انحراف توجه به فعالیتی دیگر، دست‌کم در کوتاه‌مدت، از شدت افکار منفی می‌کاهد.

وی با اشاره به اینکه شناسایی محرک‌ها از جمله خودنظارتی و شناخت موقعیت‌هایی که افکار منفی را فعال می‌کنند، امکان برنامه‌ریزی مؤثرتر را فراهم می‌کند.

مدیریت سبک زندگی

عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز ورزش منظم، تغذیه مناسب، خواب کافی و کاهش استرس‌های روزمره را عاملی برای بهبود تعامل میان افکار، احساسات و رفتارها عنوان کرد.

دکتر سلطانی در پایان خاطرنشان کرد: افکار بخش جدایی‌ناپذیر ذهن انسان هستند، اما نحوه مواجهه ما با آنها تعیین می‌کند که به ابزاری برای رشد تبدیل شوند یا به عاملی برای فرسودگی روانی؛ یادگیری مهارت‌های شناختی و رفتاری می‌تواند نقش مهمی در کاهش اشتغال ذهنی و ارتقای سلامت روان داشته باشد.

پایان خبر