دمانس را نباید صرفاً با فراموشی و از دست دادن حافظه تعریف کرد. این بیماری یک سندروم پیش‌رونده مغزی است که به‌تدریج توانایی‌هایی مانند تفکر، تصمیم‌گیری، حل مسئله، جهت‌یابی، مهارت‌های زبانی و حتی رفتارهای اجتماعی فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهد و در مراحل پیشرفته می‌تواند استقلال او را در انجام امور روزمره کاهش دهد.

 

یکی از باورهای نادرست و رایج در جامعه، طبیعی دانستن کاهش توانایی‌های ذهنی در دوران سالمندی است. فراموش کردن گاه‌به‌گاه یک نام یا قرار، لزوماً نشانه بیماری نیست؛ اما زمانی که تغییرات شناختی و رفتاری به‌صورت تدریجی و پیشرونده ظاهر شوند و عملکرد روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهند، لازم است این نشانه‌ها جدی گرفته شوند.

در فراموشی معمول دوران سالمندی، فرد اغلب متوجه فراموش‌کاری خود می‌شود و حتی ممکن است از آن گلایه کند؛ اما در دمانس، گاهی خود فرد نسبت به تغییرات ایجادشده آگاهی ندارد و این اطرافیان هستند که نخستین نشانه‌ها را می‌بینند؛ تکرار مداوم پرسش‌ها، سردرگمی در مکان‌ها و زمان‌های آشنا، دشواری در انجام امور روزمره یا حتی مشکل در محاسبات ساده مالی می‌تواند از جمله این نشانه‌ها باشد.

با این حال، گاهی نخستین هشدارها نه در حافظه، بلکه در رفتار و شخصیت فرد ظاهر می‌شوند. گوشه‌گیری ناگهانی، اضطراب شدید، پرخاشگری، بی‌تفاوتی نسبت به احساسات دیگران و کاهش تمایل به ارتباط با دیگران، تغییراتی هستند که نباید صرفاً به افزایش سن نسبت داده شوند. این تغییرات ممکن است حتی پیش از آنکه اختلال واضح حافظه خود را نشان دهد، بروز کنند.

تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد. دمانس در حال حاضر درمان قطعی ندارد، اما شناسایی بیماری در مراحل ابتدایی می‌تواند فرصت بیشتری برای کنترل علائم، حفظ توانایی‌های فرد و برنامه‌ریزی برای حمایت از سالمند و خانواده او فراهم کند. توانبخشی شناختی، حمایت‌های روانی و اجتماعی و آموزش مراقبان از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند در مدیریت بهتر بیماری و کاهش فشار روانی بر خانواده مؤثر باشند.

از سوی دیگر، مراقبت از سلامت مغز از سال‌های پیش از سالمندی آغاز می‌شود. فعالیت فیزیکی منظم، تغذیه مناسب، کنترل فشار خون و دیابت، یادگیری مهارت‌های جدید، فعال نگه داشتن ذهن، حفظ ارتباطات اجتماعی و پرهیز از انزوا می‌توانند در به تأخیر انداختن یا کاهش خطر بروز دمانس نقش داشته باشند.

شاید مهم‌ترین نکته این باشد که هر تغییر رفتاری را نباید به حساب «بالا رفتن سن» گذاشت. گاهی یک تغییر کوچک در رفتار، کاهش ارتباط با دیگران یا تغییر ناگهانی در شخصیت می‌تواند پیامی باشد که مغز پیش از آنکه فراموشی آشکار شود، برای ما می‌فرستد؛ پیامی که دیدن و جدی گرفتن آن، می‌تواند فرصت بیشتری برای تشخیص، حمایت و مراقبت فراهم کند.

دکتر فرزانه بهادری، عضو هیات علمی گروه آموزشی سالمندشناسی دانشگاه علوم پزشکی شیراز