در نظام سلامت، «خودمراقبتی» یکی از ارکان مهم ارتقای سلامت است؛ اما آنچه در جامعه امروز با عنوان «خوددرمانی» (Self-Medication) مشاهده می‌شود، نه یک رفتار آگاهانه، بلکه نوعی «خطای شناختی» است که مرز میان خودمراقبتی و مداخلات درمانیِ فاقد پشتوانه علمی را مخدوش کرده است.

  به عنوان پرستاران در خط مقدم ارائه خدمات بالینی، روزانه شاهد عوارض این تصمیماتِ غیرتخصصی بر وضعیت فیزیولوژیک بیماران هستیم.

چالش‌های بالینی از منظر پرستاری

پنهان‌سازی علائم :(Masking Symptoms) از دیدگاه بالینی، درد یک «نشانه» (Sign) است، نه یک بیماری. خوددرمانی با مسکن‌ها می‌تواند تصویر بالینی (Clinical Picture) بیماری اصلی را مخدوش کرده و تشخیص به موقع را برای پزشک و پرستار با تأخیر مواجه کند.

بحران مقاومت آنتی‌بیوتیکی: مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک‌ها، فراتر از یک عادت ساده، تهدیدی برای سلامت عمومی است. این رفتار منجر به ظهور سویه‌های مقاوم می‌شود که «ایمنی بیمار» را در محیط‌های بیمارستانی به شدت به مخاطره می‌اندازد.

تداخلات دارویی و فارماکولوژیک: بسیاری از بیماران از تعاملات دارویی (Drug-Drug Interactions) آگاه نیستند. ما در مراقبت‌های پرستاری همواره بر بررسی تاریخچه دارویی بیمار تأکید داریم، چرا که تداخل یک داروی OTC (بدون نسخه) با داروهای تخصصی که بیمار از قبل مصرف می‌کند، می‌تواند منجر به سمیت دارویی یا بی‌اثر شدن درمان‌های اصلی شود.

نقش جامعه پرستاری در گذر از خوددرمانی به «خودمراقبتی آگاهانه»

آموزش به بیمار (Patient Education) اصلی‌ترین وظیفه پرستار است. ما باید به جامعه بیاموزیم که «خودمراقبتی» به معنای تشخیص و تجویز برای خود نیست، بلکه به معنای توانمندسازی فرد برای شناختِ زمان مناسبِ «مراجعه به تیم سلامت» است.

پیشگیری از خوددرمانی، مستلزم تغییر نگرش مردم از «درمان‌محوری» به «سلامت‌محوری» است؛ جایی که پرستار به عنوان تسهیل‌گرِ آموزش، نقش پل ارتباطی میان اطلاعاتِ پراکنده در فضای مجازی و پروتکل‌های علمیِ مبتنی بر شواهد (Evidence-Based Practice) را ایفا می‌کند.

سلامت جامعه یک زنجیره است. هر بار که فردی بدون ارزیابی تخصصی اقدام به مصرف دارو می‌کند، این زنجیره را سست می‌کند. بیایید با ترویج سواد سلامت و تأکید بر اهمیت ارزیابی پرستاری و پزشکی، فرهنگ استفاده منطقی از داروها را نهادینه کنیم.

دکتر «سعید حمیدی زاده» دکترای تخصصی پرستاری و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز