ریزپلاستیک به هرگونه ذره پلاستیکی گفته می‌شود که اندازه آن کمتر از پنج هزار میکرومتر (پنج میلی‌متر) باشد؛ این ذرات به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

ریزپلاستیک‌های اولیه: این ذرات از ابتدا به صورت ریز و دانه ‌دانه طراحی شده‌اند؛ بارزترین نمونه آن گویچه‌های ریز موجود در خمیردندان‌های ساینده و لایه‌بردارهای آرایشی است؛ همچنین گرد و غبار ناشی از سایش لاستیک خودروها روی آسفالت جاده ‌ها و الیاف پلاستیکی که در کارخانه‌های ریسندگی از بافت پارچه جدا می‌شوند، در این گروه جای دارند.

ریزپلاستیک‌های ثانویه: این نوع، زمانی پدید می‌آید که کالاهای پلاستیکی بزرگ تر مانند بطری‌های آب، کیسه‌های خرید و تورهای ماهیگیری در محیط زیست رها می‌شوند؛ تابش پیوسته پرتو فرابنفش خورشید، ضربات امواج دریا و باد، این زباله‌های بزرگ را به قطعات هرچه ریزتر تبدیل می‌کند تا جایی که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند.

این ذرات به دلیل سبکی و ماندگاری بالا (حتی تا چندین قرن)، به همه جای کرۀ زمین از ژرفای اقیانوس‌ها گرفته تا یخ‌های قطبی و هوایی که تنفس می‌کنیم، راه یافته‌اند.

سازوکار نفوذ ریزپلاستیک‌ها به سفره غذایی

ورود این ذرات به بدن انسان از سه مسیر اصلی رخ می‌دهد: مسیر گوارشی (بلعیدن)؛ مسیر تنفسی (استنشاق) و مسیر پوستی (جذب از راه پوست)

محور بحث موجود مسیر گوارشی یا همان زنجیره خوراک است؛ این مسیر خود دارای ساز و کارهای نگران‌کننده‌ای است.

آب و نوشیدنی‌ها:

بزرگترین دروازه ورود ریزپلاستیک به بدن، آب است؛ پژوهش‌ها نشان می‌دهد که آب لوله‌کشی شهری (به دلیل عبور از لوله‌های پلاستیکی فرسوده) و آب‌های بطری‌شده هر دو آلوده هستند؛ جالب است که میزان آلودگی در آب‌های بسته‌بندی شده در بطری‌های یکبار مصرف به مراتب بیشتر از آب شیر است، زیرا فرایند تولید بطری و فشردن مکرر درب آن باعث ریزش ذرات پلاستیک به درون مایع می‌شود.

جانوران دریایی (خوراک‌های دریایی):

اقیانوس‌ها به عنوان بزرگ ترین زباله‌دان پلاستیکی جهان، منبع اصلی آلودگی زنجیره غذایی محسوب می‌شوند؛ ساز و کار «انباشت زیستی» در اینجا فعال می‌شود:

- ریزجلبک‌ها و پلانکتون‌ها ریزپلاستیک را با خوراک اشتباه می‌گیرند و می‌بلعند.

- ماهی‌های کوچک (ساردین و کیلکا) با خوردن زئوپلانکتون‌های آلوده، میزبان ذرات پلاستیک می‌شوند.

- ماهی‌های شکارچی بزرگ تر (تُن، شیر ماهی) چندین ماهی کوچک را می‌بلعند و به این ترتیب بار پلاستیکی بدنشان سنگین‌تر می‌شود.

- در نهایت انسان که در رأس هرم غذایی است، با خوردن یک قطعه ماهی، مجموع پلاستیک خورده‌ شده توسط چندین نسل از موجودات زیرین را دریافت می‌کند؛ نکته هشدار دهنده این است که ریزپلاستیک تنها در شکم ماهی نمی‌ماند، بلکه به بافت گوشت ماهی (فیله) نیز نفوذ می‌کند و با شستن یا پختن از بین نمی‌رود.

نمک خوراکی و عسل:

بخش قابل توجهی از نمک‌های دریایی تصفیه‌ نشده حاوی ذرات ریزپلاستیک هستند؛ این ذرات از طریق تبخیر آب دریا در حوضچه‌های نمک‌گیری به بلورهای نمک می‌چسبند؛ حتی در عسل نیز ریزپلاستیک یافت شده است که نشان می‌دهد زنبورها از آب آلوده تغذیه می‌کنند یا گرده گل‌ها حامل این ذرات معلق در هوا هستند.

گرد و غبار خانگی و آشپزخانه:

اگرچه تنفسی است، اما با خوردن در ارتباط است؛ ریزش الیاف مصنوعی از پرده و فرش و نشست آن روی بشقاب‌ها و قاشق‌ها، راهی ناخودآگاه برای بلعیدن پلاستیک به شمار می رود.

دکتر «آرش دشتابی» دکترای تخصصی تغذیه دانشکده تغذیه و علوم غذایی دانشگاه علوم پزشکی شیراز